Jutro. Zagrljaj svežine. Sa vrhova Samokova i Marine kule pomalja se mlado sunce. Sa brega, vidljivog sa bilo koje strane dolazili u Kuršumliju, pogled seže do prevoja Prepolac, Kopaonika, Velikog Jastrepca, pitome doline Toplice. Dole belasa Toplica, šumi Banjska. Njihove vode sastaju se ispod železničkog mosta. Varoš Kuršumlija vidi se kao na dlanu.

Na bregu vekova susret sjaja. Tišina stoleća. Obasjanje. Poslušanje, a sa hrama Svetog Nikole opet se čuju zvona i služi liturgija i molitve, obavljaju se venčanja i krštenja.

Božjom voljom ovde se ponovo odvija monaški život, posvećen Bogu, ljubavi prema Svevišnjem, sebi i drugima.

Time se, kažu, ispunila davnašnja želja vernika prve Nemanjine prestonice i želja višegodišnjeg episkopa Niške pravoslavne eparhije, Njegovog preosveštenstva g. Irineja, sada patrijarha Srpske pravoslavne crkve, i Njegovog preosveštenstva g. dr Jovana, sada vladike Niške eparhije, čime ovaj manastir ponovo postaje centar duhovnosti ovog kraja u kome nema naselja bez crkve ili crkvišta.

Letopisci i istoričari navode da je manastirska crkva Svetog Nikole, prva zadužbina Stevana Nemanje, simbol pravoslavlja i postojanosti, sagrađena najverovatnije u razdoblju od 1165. do 1168. godine, posle Nemanjinog susreta s vizantijskim carem Manojlom Komnenom u Naisusu, današnjem Nišu, i pripajanja Dubočice Raškoj, posle čega su ovamo stigli majstori iz Carigrada.

Profesor dr Branislav Vulović, arhitekta iz Beograda, koji je godinama rukovodio ekipama restauratora i konzervatora na obnovi crkve Svetog Nikole, u svojoj studiji o ovoj svetinji ističe, između ostalog:

''Na prvi pogled najveću pažnju privlači onaj najstariji deo građevine sa kubetom. On se sa sigurnošću može usvojiti kao prototip Nemanjinih građevina. Njegovu osnovnu koncepciju jedinstveno rešenog unutrašnjeg prostora, stabilnu i snažnu konstrukciju i jednostavnu i mirnu plastiku masa nasleđivaće niz spomenika. Ako analiziramo kasniju evoluciju ovoga rešenja, nalazićemo ga u različitim varijantama gotovo na svim spomenicima do pred sam kraj raške epohe, u početku, preko Đurđevih Stupova u Rasu, Studenice i Žiče, dobija sve zrelije forme. Kasnije, snažniji prodor romanskih uticaja, unosi neke nove elemente i donekle menja osnovnu koncepciju građevina. Tako će se osnovni oblik prototipa pojaviti u raznim varijantama kod Bogorodice Hvostanske, Mileševe, Peći, Sopoćana, Gradca, Banjske, pa i Bele Crkve u Karanu.''

Po Svetom Savi Nemanja je prvo podigao crkvu Svetog Nikole, a potom Bogorodičinu, obe u Toplici, a po Stefanu Prvovenčanom Nemanja je prvo podigao Bogorodičinu crkvu, a zatim crkvu Svetog Nikole.

''Iako je u biti ovaj problem sasvim sporedan, jer je glavno da su obe crkve podignute pre nego što je Nemanja postao veliki župan, prihvatila bih, kao verodostojnije kazivanje Savino, jer su njemu, kao arhiepiskopu, crkveni poslovi bili bliži, a morao je i lično da zna sve o crkvi Svetog Nikole u koju je smestio jednu od svojih novih episkopija'' smatra dr Mirjana Ljubinković, koja je rukovodila ekipama arheologa na istraživanjima nekropole na lokalitetu hramova Svetog Nikole i Svete Bogorodice u Kuršumliji.

Čovek koji je znalački odabrao mesto i tu podigao manastir Svetog Nikole želeo je, izgleda, da crkva bude lako vidljiva i dostupna svima. S toga je njom nadvisio breg na levoj obali reke Toplice, pokraj ''pitome Banjske''. Očigledno, raški župani, u težnji da osvoje oblast Toplice, menjaju sliku čitavog kraja, posebno Stevan Nemanja koji je ovde, u Kuršumliji, ostavio trajne uspomene.

Posle Kosovskog boja 1389. godine narod u oblasti Toplice i Kosanice šest i po decenija je herojski odolevao turskoj najezdi. ''Godine 1454. Mehmed ponovo uze Toplicu'', čime je ovaj kraj konačno potpao pod tursku vlast.

Posle oslobođenja, 1878. godine, Mita Rakić, u putopisu ''Iz Nove Srbije'', navodi da ''Kuršumlija i nije novo mesto. Ona je postojala i u najstarija vremena''.

Opisujući hram Svetog Nikole, Mita Rakić kaže da je ''ovo jedina velika crkva koju sam na putu svome video, jedina dostojna zadužbina carska. Sa svoja dva pirga (kad se i onaj obrušeni zamisli čitav), umnogome opominje na Notre Dame de Paris. Ovo je jedina srpska crkva koja je imala dve kule i ona je jedna od najstarijih crkava naših.''
Dr Eduard Braun, dolazeći iz Prištine u Bele Crkve 1669. godine, video je ''jedan stari manastir i jednu staru crkvu, sa dve kule...''
I dr Braun pominje Bele Crkve, ali ni jedan putopisac ne navodi nikakve podatke o prostoru koji je tada zauzimalo srednjevekovno naselje Bele Crkve.
U hramu Svetog Nikole, crkvi muškog manastira, Sava Nemanjić je, 1219. godine, rukopoložio prvog episkopa, čija se rezidencija nalazila u ovoj svetinji, pa će Bele Crkve postati sedište Belocrkvanske, kasnije Topličke episkopije, do 1690. godine, kada sa velikom Seobom Srba, s patrijarhom Arsenijem IV odlaze i Belocrkvanski i Niški mitropolit preko Save i Dunava (Toplička eparhija je spojena s Niškom, pa se od 1690. do 1739. godine mitropolit Niški Janićije i Belocrkvanski Đorđe nazivaju Niški i Belocrkvanski).
Odlaskom Belocrkvanskog episkopa zamro je monaški život u ovom delu Srbije. Posle 323 godine (od novembra 2913.) u ovoj svetinji, koju posećuje sve veći broj vernika, turista i znatiželjnika, obavljaju se bogosluženja i nastavlja duhovni život pobožnih monaha.

Radoljub Gligorijević