Kamerom i perom na putu davnih vremena

Na kraju Kosovske ulice, broj 108, u Kuršumliji, nalazi se dom Vladimira Arsića (1932), pekara u penziji. Njegova porodična kuća, svojom  arhitekturom i izgledom, privlači pažnju prolaznika.

Sa terase, sa doksatima, jugu okrenute, pogled dopire do obala Baćoglavskog potoka, reke Banjske, uzvišenja Samokovo, koje dominira Kuršulijom, i prevoja Prepolac na jugu.

Iz prastare kuće širi se melos svima nam znane vranjske pesme ''Otvori mi belo Lenče'', koju je Bora Stanković uneo u ''Koštanu''. Za stolom, u dnevnoj sobi, sa obilje dnevne svetlosti, Vladimir, zvani Vlada, prelistava dnevne novine.

- Moji koreni su na Kosovu i Metohiji, u Istoku. Za vreme druge seobe Srba pod Arsenijem Četvrtim Jovanovićem Šakabentom 1740. godine moji preci su došli do Toplice. Odustali su od dalekog puta i nastanili su se u selu Rasovača, kod Merošine – kaže Vladimir.

Istoričari navode da je ''pred austrijsko-turski rat (1737-1739. godine) patrijarh srpske crkve (vreme posle ukidanja Pećke patrijaršije 1776. godine), Arsenije Četvrti Jovanović Šakabenta posetio je planinsko selo Štavu u Toplici, u kome se nalazi crkva Svetog Mine (postojala je i u tom vremenu). Cilj njegove posete je bio da uspostavi kontakt s narodom Toplice koji je, prema ranijim dogovorima, trebalo da se digne na oružje i pridruži se austrijskoj vojsci. Međutim, u slučaju neuspeha, doći će do nove seobe Srba sa ovih prostora. Ova druga pretpostavka se obistinila. Do druge seobe Srba došlo je 1740. godine, kada su Srbi sa Kosova i Metohije i južnih krajeva Srbije, plašeći se turske odmazde, prešli u Vojvodinu, Slavoniju, Mađarsku i Vojnu Krajinu.''

Arsenije Četvrti Jovanović Šakabenta (1698-1748), 28. patrijarh srpske pravoslavne crkve, bio je sin Jovana Koprivice, koji je po očevom imenu dobio prezime Jovanović, a nadimak Šakabenta nosio je po selu Šake u Banjanima, u Crnoj Gori, gde mu je živeo otac Jovan. Sahranjen je u manastiru Krušedol.

Kao i mnogi susreti sa ljudima u ustaničkoj Kosanici i slobodarskoj Toplici i ovo podsećanje na davna vremena vraća nas u prošlost srpskog naroda svetlošću obasjanom. I ovde život plete neobične priče i sudbine. Za nezaborav i pamćenje.

- U Rasovači su ostali neko vreme, a onda su, na predlog kuma Lazara Gavrilovića, koji je novu naseobinu našao u selu Krčmaru, kod Kuršumlije, odlučili da se nastane u ovom gradu. Kupili su kuću na obali Banjske. Po arhitekturi i datumu gradnje sličan joj je porodični dom Ljube Jakšića, poznatog opančara, koji se, takođe, nalazi u Kosovskoj ulici – seća se Vlada priče o seobama svojih predaka, koju je slušao od svog dede Ćirka.

Moj pradeda Arsa, po kome nosimo prezime, imao je dva brata: Joksima i Spasu. Arsa je ostao u Kuršumliji. Imao je tri sina: Gvozdena, Dragutina i Gmitra, koji je umro u 17. godini života.

Kroz kuću Vladimira Arsića, jednu od retkih u ondašnjoj kuršumlijskoj čaršiji, vredan spomenik stare arhitekture srpskih varoši, kakvih je u ovom gradu malo sačuvanih, mogu na prste jedne ruke da se nabroje, protutnjala je istorija varošice na ušću Banjske u Toplicu. Njegovi preci preživeli su krvave borbe za konačno oslobođenje Kuršumlije od turskih zavojevača 1878. godine. Život u slobodi, koja je ovaj kraj Srbije obasjala posle 424 godine robovanja pod Turcima, odvijao se u oskudici, ali i u nadanjima da sviću srećonosnija proleća.

- Kada su crkvena zvona i dobošari oglasili mobilizaciju 1912. godine, i moji su se našli na braniku otadžbine. Dragutin Arsić, stric mog oca Vojislava, rođen 1866. godine, dakle, u vreme Turaka, poginuo je na Solunskom frontu. Oca Vojislava, rođenog 1902. godine, u Topličkom ustanku 1917. godine, Bugari odvode u ropstvo. Uspeo je da pobegne iz logora, ali su ga zlikovci uhvatili i prebili. Život je proveo kao težak invalid, radeći kao delovođa u kuršumlijskoj opštini.

Moja baka Stanka potiče iz čuvene kuršumlijske porodice Otašević.

Stankin brat Gligorije Otašević se devet godina, posle oslobođenja od Turaka, nalazio na čelu opštine Kuršumlija, a drugi brat Cvetko Otašević je bio četovođa u Topličkom ustanku. Nažalost, nije dočekao slobodu, a učestvovao je u borbama za oslobođenje Kuršumlije 26. februara 1917. godine, inače, prvog oslobođenog mesta u Topličkom ustanku 1917. godine.

Ustanicima se pridružuje i baka Stanka. Sekla je telefonske stubove, a posle ugušenja bune, zlotvori su je pronašli i osudili na smrt. Imala je petoro maloletne dece: Voju, Vukoja, Ljubinku, Daru i Stanu. Pošto je bila trudna, smrtnu kaznu su joj zamenili ropstvom. U zarobljeništvu je rodila šesto dete, ali ono nije ostalo u životu. Baba Stanka je slobodu dočekala sa decom u bugarskom zatočeništvu.

Ljubinka je bila udata za Simu Karamarkovića, naprednog učitelja, koji je radio u osnovnoj školi u Kuršumlijskoj Banji, a 12. februara 1942. godine učestvovala je u bekstvu 105 logoraša iz logora ''Crveni krst'' u Nišu.

I dva moja brata od tetke, Živorad Lazić, sin Mileve Lazić (rođ. Arsić), i Boža Jordanović, čija se majka zvala Kata Jordanović (rođ. Arsić), učestvuju u oslobodilačkim ratovima – Živorad u Prvom, a Boža u Drugom svetskom ratu. Živorad je oboleo od tifusa, zastao je na Kosovu, gde su ga ubili Arnauti, a Božu su četnici streljali pred zoru 23. februara 1942. godine na ušću reke Kosanice u Toplicu.

Vladimir je živa enciklopedija. Od njega slušam nove, dosad nepoznate činjenice o prošlosti Kuršumlije koja se ugnezdila na obalama Toplice i Banjske. Stešnjena između uzvišenja Samokova i okolnih brda i bregova, u živopisnoj kotlini, ova toplička varoš, bogate istorijske prošlosti, veoma je staro naselje, nastalo u doba Rimljana, koji ovde podižu svoja vojnička utvrđenja.

Lepote Toplice i Kosanice opisali su mnogi putopisci. Mita Rakić, otac pesnika Milana Rakića, političar, prvi ministar finansija, publicist i prevodilac, 1878. godine, posle oslobođenja od Turaka i pripajanja Topli-čkog okruga Kneževini Srbiji, prolazeći ovim krajevima, zapisuje, između ostalog:

''Ja putujem krasnom dolinom topličkom, kojoj nema ravni ni u lepoti, ni u radosti. Kuršumlija i nije novo mesto. Ona je postojala u najstarija vremena.''

Rimski naziv naselja bio je Ad fines (granica, krajnja stanica, krajište), što znači na kraju ondašnjih provincija Dalmacije i Mezije. Nije, međutim, poznato kako se ova naseobina zvala u doba Vizantije.

- Stari su pričali da je u rimsko doba današnja Kuršumlija bila čitava varoš, utvrđenje sa 12.000 legionara. O tome svedoče predmeti pronađeni prilikom gradnje mnogih građevina u ovom gradu, poput miljokaza, rimskog novca, ostataka vodovoda...

Posle Rimljana prošlost Kuršumlije je daleko poznatija. Veliki srpski župan Stevan Nemanja ovde ostavlja trajne uspomene. Na ušću Banjske u Toplicu podiže svoju zadužbinu, crkvu Svetog Nikole, a nedaleko od varošice, na ušću Kosanice u Toplicu zida bogomolju Svete Bogorodice, posvetivši je ženi Ani.

- Malo je poznato – ističe Vladimir – da su se sa Svetog Nikole oglašavala dva zvona od zlata, izlivena najverovatnije u ondašnjim livnicama, čiji su tragovi otkriveni u potkopaoničkim selima Mrče, Štava, Seoce, Trebinje, Selova, Žuč, Točane. Zvona su se čula nadaleko. Inače, u srednjem veku na Kopaoniku je postojalo 215 topionice rude olova, cinka, gvožđa, srebra i zlata.

Zimski dani su kratki. Brzo otputuju u noć, dugu i prohladnu. Dok sunce zalazi za Adamovu čuku (801), Šumatu (1148) i južnu padinu gorovitog Kopaonika, moj sagovornik je i dalje na putu prošlosti.

- Sem toga, u porti Svetog Nikole, gde se na Svetog Nikolu, slavu ovog manastira, održavao veliki narodni sabor, postojala su tri bunara. Jedan je sačuvan, a drugi se nalazio sa desne strane na ulazu u svetinju. Pokraj tog bunara postojala je lepo ozidana česma, dok se treći bunar nalazio severo-zapadno od crkve, sedišta Belocrkvcanske, kasnije Topličke episkopije. U ovoj crkvi Sveti Sava je blagoslovio prvog vernika i rukopoložio prvog epsikopa.

Tekst i snimci: R. Gligorijević