16
uto, jul
U tišini vekova
Kategorija: Reportaža

U tišini vekova

Kada se iz Gornjeg Grgura, jednog od 40 naselja u opštini Blace, znanog po tome što je u prošlosti predstavljalo važan privredni, ekonomski, trgovinski, poljoprivredni, kulturni i duhovni centar ovog dela Toplice i Kosanice, krene uzvodno, kanjonom Grgurske reke, posle vožnje makadamskim drumom, dugim četiri kilometra, stiže se u zaselak Manastirci. Duž puta, sa obe strane vodotoka, uzdižu se visoka brda, obrasla gustom stoletnom šumom. Kroz Grgure je, inače, vodio čuveni Dubrovački put, a naselje je nekada nosilo naziv Ležimir.

Današnjim imenom je nazvano po Grguru, sinu Đurađa Brankovića, koga su Turci oslepeli sa bratom Stefanom.

Na sredokraći puta Gornje Grgure – Manastirci, na Grgurskoj reci, u ataru Cerovice, zaselka susednog sela Muzaće, nalaze se tragovi vodenice u kojoj je predvodnik Topličkog ustanka 1917. godine, legendarni vojvoda Kosta Vojinović Kosovac, našavši se u okruženju bugarskog okupatora, da ne bi živ pao u ruke neprijatelja, sebi oduzeo život.

Poslednju želju da bude sahranjen na mestu stradanja okupator je ispunio. Vojinović je sahranjen tu, pokraj vodenice, a posle oslobođenja kapetan s Prepolca Vukoje Todorović, Vojinovićev rođak (Vukojeva supruga i majka Koste Vojinovića bile su sestre), preneo je posmrtne ostatke vođe ustanka iz Cerovice na seosko groblje u Gornjem Grguru. U porti crkve Svetog Jovana u Gornjem Grguru, gde se svake godine 7. jula održava tradicionalni narodni sabor, Kosti Vojinoviću je podignut spomenik.

Obeležje je posvećeno i grgurskom proti Dimitriju Dimitrijeviću, neko vreme učitelju u Barbatovcu, jednom od sedam dobrovoljaca, koji su iz Babice, na Kopaoniku, pešice, odneli Vojinovićevo pismo Srpskoj vrhovnoj komandi u Solunu, a takođe i Vojinovićevim drugovima i žrtvama Topličkog ustanka.

Sa desne strane puta Gornje Grgure – Manastirci, na malenoj zaravni, u podnožju Cerovine (789), nalaze se restaurirani i konzervirani temelji hrama Blage Mare, a gore, visoko u brdima, uočavaju se ostaci crkve Svetog Pantelejmona, kao i bedemi grada ''proklete Jerine''.

U ovom selu postoji i crkva Svetog Ilije.

Predanje veli da je crkvu Svetog Pantelejmona sagradila ''prokleta Jerina'', posvetivši je srpskim vitezima da se u njoj pričešćuju pre odlaska u boj.

Na severu opštine Kuršumlija, u susedstvu sela: Babica, Trećak, Magovo, Pavaštica, Sagonjevo, Nevada, Konjuva, Spance i Tmava nalaze se naselja: Batote (opština Brus), najveće selo u regionu Kopaonika, zatim Gornje i Donje Grgure, Barbatovac i Čungula, koja pripadaju opštini Blace.

U ovim naseljima, ali i u čitavoj Toplici i Kosanici i sada u narodu živi i prenosi se zanimljiva legenda o zaselku Manastirci, odnosno o sudbini tamošnjeg srednjevekovnog manastira po kome je zaselak nazvan današnjim imenom - Manastirci, u narodu znanom pod nazivom Namastir.

grgure-ilu-01

Predanje veli da je u Manastircima, smeštenim u zabitim i šumovitim predelima istočnih ogranaka Kopaonika, podno planinskog visa Ćevgudža (988), u veoma živopisnom i pitomom ambijentu prirode, u srednjem veku, postojao nadaleko čuveni muški manastir sa najbrojnijim bratstvom na jugu Srbije.

Predanje veli da je ovde, u tišini vekova, u impresivnom okruženju prirode, kao stvorenom za manastirski život, za tihovanje, svetu misiju očuvanja srpske duhovnosti i samobitnosti, obavljalo bratstvo, koje je brojalo čak 300 monaha i iskušenika!

Posle konačnog osvajanja Toplice 1454. godine, kaže dalje legenda, Turci su manastir spalili, a monaško bratstvo, na svom uzvišenom zadatku pravoslavlja, utočište je našlo u manastiru Strmac (493), 12 kilometara istočno od Brusa, u ataru sela Batote.

Manastir Strmac se nalazi između dva planinska masiva, dve strmine, po čemu je nazvan tim imenom. Poznat je po tome što u njemu slave tri pravoslavna praznika: Svetog Iliju, Malu Gospoinu i Janu i Jaćima.

Prema predanju, manastir je nastao preko noći. Naime, na tom mestu je jedan mladić, inače, teško oboleo, zanoćio sa svojim stadom. Već sutradan je osetio da tegobe nestaju.

Saznavši to, kaluđeri manastira Sveti Stefan arhiđakon iz Lepenca, kod Brusa, koji su se tada nalazili na Lepoj Gori, pošto su konaci njihovog manastira do temelja spaljeni, dođu u Strmac i otpočnu graditi novu svetinju.

Pouzdano se zna da je Strmac starijeg datuma gradnje. Njegov nastanak se vezuje za 1313. godinu, mada današnji izgled crkve i dva konaka ne odaje utisak da se radi o srednjevekovnim građevinama.

Strmac je obnovljen 1865. godine. U literaturi se navodi da je te godine sagrađena bogomolja manastira Strmac, inače, jednobrodna građevina, dimenzija 10 h 5 metara, a posvećena je Svetom Joakimu i Ani, roditeljima Presvete Bogorodice.

Od monaha, koji su radili i živeli u manastiru Strmac navode se Damaskin, Kiprijan, Mati Kajisina, sa 12 sestara, Jovan Sjeničić i igumani: Teodosije, Jovan Vučković i Nikolaj Gojković, monah, koji sada živi i radi u ovom manastiru.

U Manastircima postoji hram Gospodnje Preobraženje, poznat po tome što se ovde, vekovima već, svake godine, 19. avgusta, održava tradicionalni narodni sabor, a meštani, inače starosedeoci, žive od prihoda u poljopriredi.

Pitomi predeli u Manastircima (Namastiru), delom smešteni na živopisnoj visoravni, na Baran planini, obiluju izdašnim izvorima planinske vode, senovitim livadama i travnatim pašnjacima, baštama i voćnjacima prastarih krušaka, jabuka i drugog voća.

Na slikama: Manastirci i crkva Preobraženja Gospodnjeg

Radoljub Gligorijević

Kako su Mađari pobedili "švajcarca"